БУВ

Многубројна е библиографијата за животот и делото на Кочо Рацин. Во искажувањето на современиците, во студиозните иследувања , опстојно е  разработена проблематиката за  Рацин како  револуционер и поет, неговото значење  во културната историја ,посебно,во работничкото движење и борбата за социјално и национално ослободување на македонскиот народ. Тематиката за Рацин  е постојано присутна. Таа се актуализира секоја година  на јубилејните Рацинови средби.

При истражувањето на животот и делото на Кочо Рацин,и во други пригоди ,скоро редовно се спомнува  неговата трагична смрт во партизанската база  Лопушник. Историчарите  и литературните истражувачи/историчари/,проблематиката  за смртта на   Рацин  ја избегнуваат, или ја објаснуваат сосема кратко,како несреќен случај ,при што се приведуваат сеќавањата на современиците.

Во статијата- Нужни податоци и објасненија за загинувањето на Рацин -акад. Блаже Ристовски повторно се навраќа на прашањето за дилемите околу загинувањето на Рацин,укажува на низа неусогласувања и спротивности во  искажувањето на современиците и во публикуваната литература. Од изнесените примери произлегува дека станува збор   не само за разликите  во искажувањето (сеќавањето на современиците), ами  за разлики во пристапот, се до принципите во тогашните политички и меѓупартиски односи. Токму затоа дека се однесува за личност од исклучително знзчење во нашата културна и национална историја,со право смета Б.Р. “ не треба да остануваат никакви темни дамки“.(Блаже Ристовски, Животот и делото на Кочо Рацин,Матица, Скопје,2009).

Истражувањата за  загинувањето на Рацин можат да фрлат нова светлина  на Рацин како личност, да дадат и нови сознанија за   нашето општествено-политичко движење во овој период.

Мојот напис нема претензии за истражување на поставената тема врз  обемниот постоечки  библиографски материјал, нема ни нови изворни докази за загинувањето на  Кочо Рацин.Мојата скромна намера е /во една ваква јубилејна пригода /, во една сосема слободна, необврзувачка  размисла да се осврнам на трагичната субина на човекот,борецот и поетот Кочо Рацин.Затоа и ги замислив /и ги насловив/  моите размислувања како реминисценции на дадена тема.

Уште неполнолетен Рацин  се пројавува со извонредна интелигенција и дарба,способност творечки да се занимава со интелектуална работа.Од интересот кон уметничката литература  рано се буди желбата за запознавање на научната литература, за пошироки сознанија  за животот и светот. Припадноста кон работничката класа, велешкото работништво сред кое се ширеле социјалистичките  идеи , синдикатот и другите организациите за заштита на своите права,го упатуваат кон запознавање на делата на класиците на марксистичката наука. Пред младиот работник се открива еден нов  поглед на светот,перспектива за ослободување од ропскиот труд и од духовното ропство на капиталот. Рацин го наоѓа своето место во СКОЈ; го започнува  својот пат на борец за социјално и национално ослободување  од колонијалното капиталистичко ропство.

Свесен за своите обврски како млад комунист, Рацин целосно се посветува  на политичката дејност.Необично брз е растежот на Рацин во комунистичките организации.Од 1924 година,како 17 годишен е примен во СКОЈ, во 1926 год.  е член на МК  на СКОЈ. Како функционер на СКОЈ присуствува на  покраинските конференции на СКОј во 1926, 7, 8 год;избран е за член  на МК КПЈ. Активно учествувал во синдикалното движење. Рацин е присутен во општествениот и политичкиот живот на градот: во синдикатите, масовните организации, во примената  на партиските пораки во  секојдневната практика. Тој се истакнува со својата идеолошка-партиска  подготвеност и со успешното извршување на партиските задачи. Доаѓа до израз поетскиот талент,се појавуваат Рациновите написи и поетски творби.

И покрај неговата младост , Рацин се здобива со авторитет на партиски активист. Избран е, ( меѓу неколкуте истакнати членови на партиската организација) како единствен пратеник од Македонија за делегат на Четвртиот конгрес на КПЈ во Дрезден во 1928 година. Рацин бил другарски,срдечно пречекан од Ѓура Ѓаковиѓ, глвен организатор на Конгресот. На Конгресот се развила бурна дискусија за фракциите/фракционаштвото/,имало остри  и тешки борби и при изборот на нов ЦК КПЈ. Рацин зел учество кога се  говорело за актуелната политичка ситуација во Југославија и кога се давале насоки за идната работа.Неговото изложување за положбата во Македонија оставило  силен впечаток. За Рацин позитивно се искажал и Ѓура Ѓаковиќ: “Тој е голема наша партиска надеж.“ Рацин имал прилика да се запознае со  кандидатот –член на ЦК КПЈ  Малина Поп Јоанова/Галина/,Макдонка која отишла во СССР на студии уште во 1924 год. На Конгресот била избрана за член на  ЦК КПЈ.

Дрезденскиот конгрес  на КПЈ(свикан од Коминтерната и со присуство на  нејзини делегати,кои ги пренесле решенијата на 6-от Конгрес на Коминтерната), материјалите  донесени од работата на  Конгресот, имале големо значење  за натамошната работа на Рацин,пред него отвориле  нови хоризонти. Во таква егзалтираност од успехот на неговата мисија може да се сфати и песната на Рацин =Кон челичниот строј=во која се велича Сталин,како и лирскиот напис –Резултат- ,кој има програмско значење за авторот.

Треба да се има во вид положбата во Советскиот Сојуз во овој период: рашчистување со опозицијата во Партијата, поставување на фундаментот на социјалистичката изградба,решителниот курс кон преобразубвање на селото и сл. Се будеше и Кина. Прогресивните интелектуалци од Европа го поздравуваа социјализмот во СССР. За Рацин немаше друга вистина и друга иднина.

Никола Оровчанец, кој бил човек на Коминтерната, испратен  во КПЈ,а потоа и во  комунистичката организација во Македонија, доаѓа кон средината на август 1933 год во Скопје. Го организирал  Обласниот комитет на КП за Македонија . Рацин е член на ОК КП за Македонија, станува еден од раководителите на партиската организација.

Во партиската пропаганда,особено пред изборите во Македонија, можат да се препознаат  пораките на Коминтерната, испраќани до комунистичките паттии.Дали Рацин и во подоцнежниот период одржувал контакти со Коминтерната?

Познато е дека по отпечатувањето на – Бели Мугри-Рацин испратил примероци до Вељко ВлаховиЌ во Коминтерната.Со –Бели мугри-бил запознат и Георги Димитров.Побарал да ја задржи стихозбирката за да им ја покаже на другарите.Според Вељко Влаховиќ збирката –Бели Мугри- одиграла не мала улога во дискусиите,кои се воделе во Коминтерната во 1941 год.за македонското прашање (Сеќавање,Нова Македонија,10 .6 1973).

За  целосното согледување на личноста на Рацин,од посебен интерес би биле податоците за неговите директни или индиректни контакти со Коминтерната.

Во 1932 год. Рацин е во Скопје и развива интензивна активнст во обновување на партиската организација. Обласниот комитет на Партијата во тоа време претставува највисоко партиско раководство. Со извонредната плодна дејност во обновувањето и раширувањето на партиската организација,Рацин израснува во организатор и раководител на партиската организација.

Во периодот до  1934 год. , кога е затворен,Рацин е особено активен на полето на пропагандата:  печати и организира  растурање на летоци,го подготвува  партискиот орган “Искра“.Во пропагандата,освен положбата во Македонија,посебно место имаат материјалите за СССР.Испратен е во Загреб и воспоставува врска со ЦК КПЈ, како и со прогресивните кругови во Белград и Загреб. Таа самопрегорна активност во 1934 година беше прекината со провалата. Рацин е затворен и осуден на 4 години затвор.

Годините поминати во затвор  во Сремска Митровица/1934-35/ претставуваат посебно поглавје во животот на Рацин..Познато е со каква волја Рацин се активира за продлабочување на знаењата,посебно од марксистичката наука.Едновремено, Рацин развива плодна дејност во истражувањето на  културата и историјата на македонскиот нарорд,ја  создава првата поетска творба на македонски јазик,по повод на прославата на Октомвриската револуција.

Освен податоците   за творечкиот активности на Рацин,не се достатно познати односите на Рацин кон политичкиот живот што се одвивал во затворот. Во затворот во Сремска Миетровица,во овој период ,биле многу присутни конфронтациите во врска со тогашните фракциски борби,изборот на раководни тела на Партијата.

Од партиската дејност во претходниот период , за Рацин може да се каже дека  е исцело предан на политиката на СССР,сесрдно ја пропагира идеолошката платформа  од 7-от Конгрес на Коминтерната. Додека во претходниот период го застапувал формирањето на  работничко-селанските републики,според моделот на СССР, веднаш ја прифатил новата линија за  создавање антифашистички фронт.

Според Колендиќ : “Кај Рацин новата партиска линија имаша огромно влијание. Тој неа искрено и со најголем жар  ја прифати“./Сеќавања,стр.105/.

По  ослободувањето од затвор,1936 година, Рацин поминува неколку години во Белград и Загреб,во постојанен контакт е со интелектуалните кругови,писатели,левичари блиски на Партијата.Полуилегален,работи во библиотеките,соработува со прогресивните изданија/Наша стварност,Уметност и критика и др./.Публикува литературни творби,учествува во идеолошката антифашистичката борба. Во 1939 год. излегува неговата  збирка –Бели Мугри_. Неколку пати е затворан и протеран во Велес.

Во овој период доаѓа до полн израз  дејноста на Рацин како културен деец,расцветува со сета раскош неговиот поетски талент. Излегува од печат збирката “Бели мугри“. Неговото име е присутно во периодичните изданија  ширум Југославија. Познат е и во Бугарија.

Не е без значење каков партиски статус има Рацин во овој период. Дали партиски е поврзан како член на Комунистичката партија? Дали имал  конкретна партиска функција?Каков е односот со партискиот врв,дали за него пројавува интерес партискиот врв, со оглед на поранешната дејност на Рацин, неговото присуство како делегат на  Четвртиот Конгрес на КПЈ во Дрезден?

На Покраинската конференција на КПЈ за Македонија,одржана на 8 септември 1940 год. во Скопје,на која се решавале преашања за нормализирање на работата во партискатаорганизација,на која присуствувал Темпо и Сретен Жујовиќ. Без да биде разгледан случајот,се соопштила одлуката за казнување на Кочо Рацин-за недисциплина и критизерство-/за нездраво држање ?/ со бојкот. Петар Ивановски  се искажува дека во такви случаи се формирала партиска комисија, со директни контакти се испитувал случајот. За казнувањето на Рацин, тоа  не било сторено.При конституирањето на новото раководство, Петар Иваноски  добил задача да му ја пренесе одлуката за казната на Рацин.

“Најголем заговорник за исклучување на Рацин од Партијата беше Темпо“, се искажува Перо Ивановси-Тиквар, тогашаен секретар на партиската организација….Дали тоа можело да стане без знаење/и одобрување/на партискиот врв? Наместо да биде предложен на раководна функција,како еден од најпознатите комунисти во Македонија, Рацин не присуствувал на Конференцијата и бил казнет со бојкот. Казната била неочекувана ,не само за Раци,ами и за сите комунисти што го познавале Рацин. Исклучувањето/?/, казнувањето ,колку и тешко да му паѓаше на Рацин,независно од тоа какво мислење имаше  за неа,казната, не го оддалечи од Партијата.Со истата самопрегорност тој ја исполнуваше секоја задача, ги прифати  како единствено правилни  решенијата за оружена борба и покажа готовност за излегување во партизани.

Во врска со казната,според исказот на Лазар колишевски,Рацин ..:“Сметаше,а тоа и самиот ми рече,дека поради извесни поранешни неслагања со ПК, разговорот со банот е можеби  само формален повод за негово исклучување од Партијата и желба за лично пресметување со него“.

Од ова иакажување на Рацин јасно произлегува дека сета бркотница со божемниот разговор со банот,како што се потврдува од искажувањето на скоро  сите современици,нема суштинско значење. Тоа  го потврдуваат и зборовите на Колишевски: “Во дискусиите што ги водевме за неговата положба во Партијата….доаѓавме до заклучок дека тогашното партиско раководство погрешило што донесло таква одлука,веројатно поради тоа што не можело да ги согледа историскиот раст и величината на Рацин, нити правилно да ја оцени историската улога на неговото дело во процесот на развитокот на македонската нација и култура“.Во оваа смисла“ Лазо ја отфрлаше како бесмислена секоја помисла оти Кочо би можел да потклекне и да изгуби политичка ориентзција…“ (Лазар КОлишевски, Сеќавања,111.)

За тоа импресивно е искажувањето на Вапцаров на Македонскиот кружок во Софија.Вапцаров отворено изразил сомневање во способноста на работникот Кочо Рацин да биде различен како поет од тоа како човек.т.е. да биде дволичен./Според искажувањето на Д.Митрев,Сеќавања/

Тоа признание на Л.К.,кој бил еден од врвните раководители во  КПЈ,сосема го “оправдува“ Рацина.Но,некои прашања остануваат недоизјаснети:

Како се случило Рацин да не биде поканет на една ваква важна партиска  конференција?Како тоа да се  објасни,решението за казна било донесено едногласно,без да биде комисиски или на самата конференција разгледано.? Како тоа да се разбере, кога биле присутни делегати од ЦК КПЈ,за кои Рацин бил позната личност во југословенски размери?

И уште нешто,дали се изјаснило,/дали станувало збор/од каков карактер биле несогласувањата на Рацин со поранешното партиско раководство,и во што се состоело  контактирањето на Рацин со банот(Отпосле се констатирало дека не постоеле лични контакти со банот,дека тоа била монтирана измислица- Според П.Коробар,Сеќавања)? Тие прашања биле принципиелни и  требало да се изјаснат,пред да се  изрече казната. Уште повеќе што информациите доаѓале од трето лице, за кое тогашниот секретар на Партијата, Петар Ивановски, не се сеќава.

Останува и прташањето: Ако партиската организација на Македонија не го третирала случајот со Рацин како тежок случај,дури на извесен начин го сметала казнувањето за грешка,ако Рацин немал  конфликт со партиската организација на Македонија од принципиелен карактер, зошто Темпо/а бил присутен како делегат и Сретен Жујовиќ/, како пратеник и претставник на највисокото партиско раководство најмногу се застапувал за исклучување  на Рацин од Партијата,за негово казнување. Дали Темпо имал некои посебни причини за ваков став?

Партиската конфенција завршила успешно, бил казнет еден од најзаслужните членови на Партијата,кој имал безгранична верба во победата на работничката класа,за која бил готов и животот да го даде.

Непосредно пред војната,м.март 1941 год. Рацин бил повикан на вежба/затворен/,во логор Ивањица-Меѓумурје.Ослободен, испратен е на фронт (Страцин). Со распаѓањето на фронтот, во логор,ослободен, на 9 април е во Велес.

И по окупацијата од Бугарија, Рацин извршува партиски задачи. Карактеристично е дека и по бојкотот, во 1941 год, при издавањето на Билтенот на партиската организација во Велес,без оглед на казната,го вклучиле Рацин во изработката на Билтенот. Кога немало други услови, Рацин во својата куќа го уредувал и печател билтенот.

Средбата со Лазар Колишевски/август 1941,во Софија/ покажаува дека казната одминува  “Таа одлука,според Лазо,веќе не можеше да важи,ами важно беше држењето на Кочо во овој историски момент,со него тој најдобро се потврдува себеси“. Рацин ја прифаќа одлуката  за оружена борба,  се изјаснил , во разговорот со Колишевски, дека е готов  да оди во партизани како борец.

Во м.јуни 1942 год. Лилјана Чаловска и Кочо Рацин добиваат задача  од одделението на ПК КПМ за агитација и пропаганда да уредуват билтен,орган на ПК КПМ.Во илегални услови ,го уредувале Билтенот со материјали што ги добивале од ПК КПМ и од вести што ги слушале на радио, меѓу кои и од Москва.Уредиле два броја од Билтенот. Додека првиот број бил позитивно оценет од раководството, другиот број не бил одобрен.Не е познато дали двата броја од Билтенот се запазени. Не добиле објаснување кои се причините поради кои вториот број од Билтенот не бил одобрен.

Неодобрувањето /негативната оцена /на вториот број од Билтенот ,  кај Л.Чаловска и кај Рацин  предизвикало  недоумение. Додека Рацин стоички ја примил веста,Чаловска  размислува за евентуалните инпликации. :“А мојата состојба на мачно исчекување и несигурно претчувство беше секако во врска и со горното.Се прашав: какви уште интриги има и кој ли ги плете?Дали и оцената на вториот број од Билтенот не беше во врска со нив?“,вели Чаловска/Сеќавања,стр.250/.

Изложувањата на  Чаловска за Рацин, за неговите ставови за идниот развој на политичките настани,за перспективите на  револуцијата,се показателни за тогашната  идеолошка и политичка состојба на Рацин: “Наспроти се она што беше преживеал пред тоа,наспроти големиот историски потрес,во чиј епицентар се најдувавме,или токму заради тоа: него сега го красешее еден вид спокојство како тивко зрачење..тој одејќи по својата визија,стигна и подалеку од истерувањето на окупаторот,и потаму од националната независност во новата рамноправна заедница на југословенските народи. Сакаше и другите да знаат за она што си беше негов интимен лозунг:низ исполнувањето на тие наши главни и непосредни цели води патот кон комунизам.“ /еќавања,стр,244/

Рацин  е револуционер што се калеше  во класната борба, со идеолошки оформени ставови, имаше свои изградени концепции за патиштата  на борбата.Не криеше дека е комунист.Неговата визија започнуваше од Лениновиот патоказ:- Што да се прави-, преку примерот на Октомвриската револуција кон светската револуција… Рацин со восхит зборува за успесите на социјализмот во СССР.За него СССР била обетована земја.Тој безрезервно ја прифаќаше и ја одобруваше политиката на Москва.

Дали таков ,искрен и отворен комунист , каков што беше Рацин во тие сложени и неизвесни ситуации на борбата,  дали можел да биде сигурен од  сплетки и интриги?

А годините, непосредно пред избувнување на војната и првите години од војната се пресвртни. Несредени се работите  и во партиската организација во Македонија, се до 1943 год,до формирањето на КПМ,во февруари 1943 го. Темпо е задолжен за формирање на ЦК КПМ,  во февруари м. тој е во Скопје ,на 5 мај е во базата во Лопушник.

За излегувањето на Рацин во партизани,за неговите први средби со борците, за неговата работа во печатницата има повеќе и различни искажувања.

Пред заминувањето во партизани,Рацин имал остра дискусија со Добривое Радисављевиќ, претствавник/делегат/ на КПЈ. Зошто Д.Р. му се заканувал со пиштол? Зошто грубо го терал при одењето,иако Рацин не можел да брза со наранетите нозе? Зошто и натаму Рацин бил малтретиран,иако казната му била веќе симната?

Во м мај-јуни Рацин е во Базата  Лопушник.Добивал задачи,подготвувал,редактирал,печател материјали ,“Илинденски пат“, работел и на збирките Народно-ослободителни песни.

Во базата на Главниот штаб,на Лопушник, имало повеќе луѓе,се воделе дискусии.Отпрво Базата на Главниот штаб и печатницата биле заедно.

Карактеристично е искажувањето на Страхил Гигоив:“Беше и ретко упорен човек и не сакаше ништо да прифати и да одобри пред самиот во тоа да се убеди…. Токму во тоа време, се сеќавам,стана актуелно прашањето за распуштањто на Коминтерната. Тој никако не можеше да сфати дека во новонастанатите услови комунистичките партии не можат повеќе да бидат раководени од еден центар,т.е. Коминтерната .Во врска со ова прашање беше готов да дискутира со секого на долго и нашироко. Понекогаш,дури и остро се расправаше со оние што имаа поинакво мислење.“ (Страхил Гигов-Така загина Рацин,Нова Македонија,Скопје,7.9 1976)

Во ова кажување на Страхил Гигов се насетуваат некои од  причините за меѓусебните односи во базата,во која имало  и делегати на ЦК КПЈ.

Ако Рацин во неговата дотогашна теоретска и практична револуционерна дејност, имал оформени принципиелни ставови по низа стратегиски и практични прашања,тешко можел да прифати одделни мислења во дискусиите ,макар тие да биле и од авторитетни личности/делегати на ЦК КПЈ/. Веројатно имало и осетливи прашања што се однесувале на стратегија на СССР/Коминтерната/… Тој отворено се искажувал и за некои стратешки прашања. Велеше, дека е изненаден со некои стратешки погледи,процени на ситуацијата“.А при корекцијата,имал можност да се запознае со поверливи партиски материјали.

Димитар Митрев вели:../.дека е/“длабоко импресиониран  и од цврстината на неговата идејност и од култивираноста на неговите револуционерни возгледи…како политички деец“ (Сеќавања,стр.7)

Рацин бил еден од ретките   комунисти што  бил на Дрезденскиот конгрес на КПЈ/1928/. Бил еден од постарите партиски кадри кои израснале во периодот меѓу двете светски војни. Познато е дека Тито и пред, а особено со доаѓањето на чело на КПЈ во 1940 год. се ослободувал од старите кадри. Од архивските документи откриени во московските архиви има повеќе податоци како Тито  со искажување на негативно мислење, дури и со клеветење ,доставувал карактеристики за одделни личности до соодветните органи на Коминтерната, со кои тие биле изведувани на суд, а мнугу од нив биле ликвидирани. Така Тито расчистувал терен, ги исфрлил од Партијата многу истакнати раководни кадри , ги елиминирал оние кои можеле да бидат претенденти на одговорни функции во КПЈ.Во тие чистки  од постарите партиски кадри настрадале и некои македонски комунисти, што биле на раководни функции меѓу двете светски војни. Да ги споменеме само некои: Никола Оровчанец и Малина поп Јованова/Галина/,која на Дрезденскиот конгрес била избрана во ЦК КПЈ,жртви на Титовото “оздравување“ на Партијата. А Рацин бил еден од постарите комунисти,единствен пратеник од македонската Партија на Конгресот на КПЈ во Дрезден во 1928 год.

И од проследувањето на животниот пат на Кочо Рацин може да се констатира дека се до крајот на 1939-та и почетокот на 1940-та година Рациновото движење во Партијата   оди во нагорна линија. Неговиот авторитет расте,како во партиската организација во Македонија,така  и во југословенски размери. По овој период следат казна,бојкот, а потоа постепено игнорирање и дискриминаторски однос.Рацин бил не само деградиран,ами и политички изолиран/ исклучен/ од  Партијата Добривоје Радисављевиќ се обрнува  кон партискиот врв со прашање: Што да се прави со Рацин , во време на војната го примил во Партијата Бане Андреев(?), а не знае кој го исклучил. Ирвенцијата на Р, Зоговиќ во ЦК КПЈ за ослободување од казната,  не помогнала.По се се чини дека со случајот Рацин се занимавал партискиот врв.

Во литературата, во искажувањето на учесниците и непосредните сведоци на смртта на Рацин,  усталено е тврдењето дека Рациновата смрт е резултат на несреќен случај.

При немањето на стручна,квалификувана експертиза ,тоа искажување/мислење/ не може да биде  прифатено како  точно. Не се без основа и следниве факти и претпостсвки. На пример:

Во објаснувањето на конкретниот случај  има толку различни и спротиставени искажувања , толку недоследности во тврдењата,мноштво измени во првичното искажување,што веќе самиот тој галиматијас од кажувања и прекажувања  фрла не само сомничавост во точното интепретирање на случајот ,ами дозволува да се отфрли секаква помисла за  несреќен случај  како можно и прифатливо разрешување на случајот.

Премрежето со казната поминало,/без да остави трага ?/, Лазо се искажал за Рацин позитивно, а Рацин бил и натаму политички изолиран, не бил предвиен при формирањето на ЦК КПМ или за друга функција во Партијата.

Според пишувањето на Страхил Гигов (кој не нашол за потребно да го види ранетиот Рацин): “Сакавме да формираме комисија и да го провериме случајот.Беше очигледно дека се работи за несреќен случај.Рацин беше ранет од Мино Минов…во моментот кога им носел вечера на своите соработници во печатницата“. Страхил Гигов им порачал на другарите од печатницата да се повлекуваат …).   /Стархил Гигов,Нова Мак.,9,1976). И по војната, со формирањето на ФНРЈ/НРМ/ се до денес не е организирана државна, квалификувана комисија за иследување на случајот со убиството на Рацин.Треба да се утврди не само дали убиството е несреќен случај,ами,што не е помалку важно,како дошло до несреќниот случај. Зошто требало да загине на ваков начин еден од најзаслужните претставници на македонското ослободително движење во овој период.

Бара одговор прашањето : Зошто Рацин бил без придружба, кога обично  имало придружба од вооружено лице.

Рациновите зборови “Ќе докажам“ јасно укажуваат  дека не се имало доверба во него,штом требало да се докажува. А во друг случај рекол: „Па еднаш се умира,а поарно е чесно да се умре,отколку срамно да се живее„. -Тој беше посилен од сите патила и искушенија-.

Рацин бил тешко ранет, но никој не презел ништо за да му помогне.Агонијата  на ранетиот Рацин траела околу два часа.Немало помош од медицинско лице. Беспомошен, Рацин бил оставен да си умре.

Зошто Мино Миноски, кога се повлекувала печатницата, при средбата со непознатиот, кој им идел во пресрет, не викнал според прописот, три пати стој,а не било уште стемнето.?

Зошто раководните луѓе во базата на Главниот штаб не презеле ништо да го запазат, да го зачуваат Рацин , како личност од посебно значење во интерес на борбата и иднината на земјата?

Дали е без значење случајот, кога револтирани,роднините на К.Рацин барале да се симне сликата  на Страхил Гигов, закачена на зидот во собата на Рацин. Не бил тоа само роднински инстинкт. Многу нешто се собрало во  нивните души, што на ваков начин го манифестирале.

Како да се објасни фактот –по неколку години од смртта на Раци , скоро сите негови другари со кои од СКОЈ-евските групи Рацин ја започнал борбата, да се најдат во мачилиштето Голи Оток, од каде некои и не се вратиле. Долг е списокот на страдалниците, “голооточани“, соборци на Рацин. Да споменеме неколку: Арсов Стевче,Ацо Петровски, Киро Гочков, Панко Брашнар, Кочо Попов, Вуиќ Невенка/несреќната љубов на Рацин/ и многу други.

И последниот извик,при издишувањето, пред да умре: О Македонијо,Македонијо, за тебе умирам!- ја соджи сета смисла на животот на големиот син на Македонскиот народ. Тоа не е само очајнички извик. Во него има протест и порака на борецот кој умира на бојното поле.

Неговиот соборец, Трајко Мишковски забележал: „Кочо загина под знамето на КПЈ како нејзин верен син до крајот на својот живот„.  (сеќавања,стр.163)

Секоја од овие ситуации,а можат да се приведат и други , сама за себе, се чини, не кажува многу. Но,секоја од нив на свој начин асоциира на врски,причино=последични односи, со  настаните што ја условуваат трагичната смрт на Рацин.

Однапред ја отфрлам секоја помисла дека Рациновата смрт треба исклучиво да се третира какое несреќен случај. Некои несреќни случаи можеле да бидат избегнати. Некои случки можат само на прв поглед да изгледаат случајни. Постојано се наметнува прашањето :Зошто Рацин требало да загине на ваков начи? Што се ја условувало неизбежната смрт на Рацин? Треба да се отфрлат стандардните поими за таинствена смрт,мистериозен случај. Нема ништо мистериозно и таинствено во смртта на Раци. Неопходно е да се истражи и констатира објективната  вистина, отворено да се каже во што се состои нашата одговорност пред  политичката и културната историја на Македонија.

Моите реминисценции имаат за цел да ги побудат и да ги насочат размислувањата во таа насока.

Како и другите написи за Кочо Рацин, и  оваа “кратка беседа“ Гане Тодоровски ја започнува со спектакуларни тиради : “Искрата што го разгоре македонското разденување“..“Еве го човекот!како ­­­­алегорична алузија на настанот кога Понтие Пилат им го предава на Евреите Исуса Христос со круна од трње на главата…ставаме до знаење дека одбележуваме јубилеј со димензии на национален настан-стогодишнина од раѓање на исклучиво ретка личност на овој народ  и на оваа земја.Оттука нашава кажувачка ќе стави нагласка врз обид за коментар,благовремен,за да се доразбистри барем малку од малку односот кон човекот којшто ја анимира македонската кауза во виорот на Втората светска војна….Има секако потреба од доразбистрување на овие нешта,бидејќи актуелниот миг,тоа го бара,со оглед на баналната вистина дека сеуште се матат некои поими“.

Симболиката на исклучителната по своето значење личност на Кочо Рацин и најавата на благовремен коментар за односот кон Кочо Рацин-се иницирани содржини врз кои  авторот ја гради поетската структура на својата беседа.

Гане Тодоровски со­­­ ­ особена љубов  го поетизира ликот на Кочо Рацин.

- Кочо Солев Рацин или живото слово на вистината е месијанска еманација на македонството,па токму затоа во нашата историска свест треба да го запаметиме како врвна творечка илустрација на она што Никола Јонков Вапцаров во октомври 1938 година,на оснивачкото собрание на Македонскиот литературен кружок во Софија го декларира:“Ние сме Македонци и нашето творештво треба да биде во служба на македонската кауза.“Ете ја суштината Рацинова за која треба да сме потполно свесни особено денес,кога македонската скудоумност успева преку невешти потези да му го минимизира значењето на овој наш великан на духот.“

За авторот Рацин е еманација на македонството.Метафора  со која го осмислува  загрозеното македонството.

Разбирлива е неговата огорченост кон нашата,македонската скудоумност,“преку слепотијата и глувотијата на најповиканите во мигот моделари и креатори на државата и нацијата кон неповторливото дело на човекот што и се подари на својата земја без остаток.„Не изнајдоа првенците на оваа држава време за да му се поклонат на стогодишн­­­­­­икот  Кочо Солев Рацин за енормниот учинок што и го завештал на нацијата,„

Неспоредливото величие на Рацин со чинот на недоаѓање на поклонение за стогодишнината,уште повеќе го потенцираат контрастот.

Колку повеќе поетскиот лик на Рацин добива се повозвишено значење на идол- “нашиот величествен Рацин,тој горостас на стихуваната и прозно-публицистичка реч,и тој ингениозен обединувач на етиката и естетиката..- толку  пореско звучи обвинувањето на беседникот  за заборавноста…“ на мазохистичко оддалечување од себеси„….

Со Стогодишниот јубилеј  Рацин е пренесен во сегашноста.Погубното дистанцирање од неговото дело   е присутна постојана закана..

Како продолжувач на  македонската културно-политичка традиција,Рацин добива нова димензија на преродбеник.

“Рацин е личност со необична биографија-раритетна и драгоцена и во македонската културно-политичка традиција типолошки вместена помеѓу ингениозните наши автодиктати од сојот на Пејчиновиќ,Џинот,Пулевски,Цепенков и други,а тоа кажува дека во неговиот неповторлив пример препознаваме финале на една епоха…“

­­­­­      Авторот ги отфрла депресивните рефлексии за божемно “трето Рациново ликвидирање“,повикува  на солидарност со авторот на “Бели мугри“..“тој требник на новородените Македонци создаден за да им ја заблажи горчината на скотскиот живот,бигор-збигоросан и чемер-чемеросан,живот без виделина и без куртул…..„
Кочо Рацин е творец на  поетскиот збор..  “чудесно расчленувајќи го во поимски зрна и поимски гнезда на современоста,традицијата,фолклорот,богомилството,Илинден ,Хегел,Анѓелко Крстиќ,македонската книжевност,Сандански,социјалната правина,комунистичкиот идеал,верата во сопствените сили и можности.Нему му успеа да ја здогледа татковината во сите можни димензии..

.Тоа е нашиот Рацин-буквар за неродените,незакрепнатите и за утре-задутрешните ВКВ-Македонци………
Идеализацијата на Рацин прераснува во кумир не само за сегашните,ами и за идните генерации Македонци.

Делува како дисонанс,издишување за повторно да се поврати здивот,отстапувањето од напрегнатиот тон на беседата,моежеш да го наречеш како сакаш, погледот е свртен кон   современите писатели и нивната матица МАНУ.

“Ех, да можевме да си ги бираме и анимираме современиците  за нашиве средби и лаф-муабети,во некаков таков случај денеска,меѓу нас,ќе беше присутен како современик стогодишник Кочо Рацин,седнат,претпоставливо,во првиот ред меѓу Киро Глигоров и Радован Павловски или Томе Серафимовски…,стегнат и стокмен во допадлива конфекција набавена од пристојната национална пензија,раздраган од можноста да ги слушне своите потомци-почитувачи(Ќулавкова,Старделов,Матевски,Тодоровски,Урошевиќ) и да им аплаудира,восхитен дека МАНУ го поканила под својата стреа за да и заблазнува што токму оваа институција сфатила дека му прилега и пристои нему повисоко признание и специфично внимание.За жал,законите на времето не ни дозволуваат вакви претпоставки.“

Необична е оваа средба со Рацин по многу нешта,Рацин од недостижен кумир,спуштен е на земјата,личи на обичен човек и се однесува како обичен човек во кафуле,на лаф-муабет.И неговото друштво  на почитувачи и неговиот однос кон МАНУ,делува сосема различно  од  сето она што беше кажано пред тоа.Рацин наоѓа заштита единствено во МАНУ.

­­­               Може на долго и на широко да се медитира,и за друштвото во кое се наоѓа Рацин,и взаемниот однос на присутните и улогата на МАНУ.

Како да беше прекината, беседата продолжува.

Писателот потресно  ја  слика положбата во земјата.Загрозеноста достигнува  невиденио размери.
-              —Живееме во време на речиси пословична вознемиреност,едно од многуте што не тревожат во овој миг,кога евидентно и подеднакво се загрозени трите облика на нашата историска егзистенција—минатото,сегашноста и иднината.Повеќето од нас веруваат во сериозноста на оваа угроза,па,ете, како еден од тие и такви многумина доброволци во фалангата на македонизмот а во состојба на  Рациновиот стогодишен јубилеј да вложам скромна лепта на едно дозволено толкување,произлегува дека јас,сакал-нејќел,говорам едно свое,прличевски наречено“слово горко-слово жалосно“…оти,неприсуството или отсуството,воздржаност дистанцата(сеедно каква формулација да одбереме) се тоа не звучи поинаку освен како недоволна почит или неодговорност пред сопствената историја.“

Беседникот ,кој ја сфатил сета опасност,пристапува кон припомош со изрекување на Прличевите

­­­­­­­­­­­­вознемирувачки зборови;со   тоа предупредување смета дека го оддолжува  долгот пред сопствената историја,

Драматиката на настаните  се пренесува,односно се однесува  на “учебникарско-школските  интерпретации на Рациновата стогодишнина..“ И повторно осуда на нашата неразумност и признавање на заедничката вина,на “големиот минус на грдиот премолк.“

Од таа самоосуда авторот го изрекува најсериозното предупредување:“ до колку не располагаме со доволно сили да ги препознаеме кристално-јасните и ефикасно разјаснети големи  предупредувачки и будителски зборови и вредности,особено од нашето поблиско минато,со копнежите,врвежите и стремежите кон посложени прерогативи на утрешнината,тие и понатаму ќе ни останат проблематични,“

Алудирајќи на  големите пропусти,авторот,во стремежот да ги открие  перспективите на идниот

развиток,повторно се враќа кон Прличевата беседа и неговите три обврски на македонското потомство  : 1.Самопознавањето,2.Самопочитта и3.Самозаштитата.Од Прличев до Рацин авторот ја гледа македонската национална ориентација.

Со мали отстапувања,авторот ја развива својата беседа врз начелната поставка за отстапување од вредностите на Рацин,ги споменува трагичните  последици од напуштање на неговите вредности  врз состојбите во нашата современост,апелира за враќање кон традициите,чиј  продолжувач е Рацин.

Јубилејот,чествувањето на стогодишнината од раѓањето на Рацин,е основната нишка  што ја поврзува содржината на беседата.Централен лик е Рацин.Авторот го изградува како мерило на сите вредности.Паралелно со изградувањето на комплексниот лик на Рацин добиваат свое соизмерување  појавите,личностите и настаните,како од сегашноста,така и од минатото.По таков начин авторот изградува/создава/однос и оценка на различните ликови со Рацин како критериум.Притоа,авторот определува и свој однос,своја оценка кон личностите и појавите од општествено-политичките живот,кога го изделува своето мислење и развива своја програма

Беседа си е беседа,и тоа е литерарна творба.Така го разбирам и сиот тој панегерик за Рацин,непочитување,заборавање на неговите големи заслуги,значење…сето тоа е поетска парабола со која,што повеќе да се обвини  официјалниот орган кој си дозволил такво нешто,а што значи заборавање на вистинските вредности на нацијата и загрозување на истата.Со повикување на традиционалните заштитници на нацијата,се потсилува незадоволството,се укажува на вистинскиот пример.
Нити македонската нација е нешто времено,за да биде загрозена,нити Кочо Рацин е  нешто времено,за да биде загрозено неговото место и значење.Критиката е насочена кон владеачките/официјалните/фактори,што ја довеле нацијата во таква состојба.
:Во што се состои :-…сеуште се матат некои поими…македонска скудоумност….преку слепотијата и глувотијата на најповиканите….демонстрирана одбојност кон неговиот јубилеј….Не најдоа првенците на оваа држава време за да му се поклонат…. Трето Рациново ликвидирање.. ..загрозеноста на минатото,сегашноста и иднината……недоволната почит,неодговорност кон својата историја…..одбраната на Рацин-одбрана од загрозеноста на земјата…….заедничка вина,таков однос кон Рацин …самообвинение зашто не ги цениме големите вредности од минатото ,потешко ќе врвиме кон иднината….Од Прличев кон Рацин македонството зрее… несогледан и  од најповиканите и најсилните …горчливо сознание…токму во времето кога популизмот..дезориентација..импровизаторска ментална физиономија……повеќе од намек,критика и протест…предупреда…аритмија во нашиот национален и државен развиток… сето тоа како збирна именка(плуралија тантум)…и заклучна поента:„…Кочо Солев Рацин е име на автор без чиј опус македонската културна меморија би прилегала на празна страница.“

________________________—

Алегоријата е јасна,но не е сосема јасно како конкретно изгледа таа реалност што е предмет на критика,што е загрозена,за да ја соочиме со примерите  и критериумите што треба да бидат узор.Има алузии,но нема  реална стварност за да се види  во што се состои разорното делување на  сегашното раководење.До какви последици довело напуштањето на Рациновите вредности,во што се состои аритмијата во нашиот национален и државен развиток.Многу густа, и опасна е положбата,за да може да се разбере со симболиката на напуштање на Рациновите вредности.Дури и тоа сматно  редење на загрозеноста  и неговата осуда губи секаква смисла со зборовите на авторот:„Не е ова ни намек,ни упрек,ни критика,ни протест,ни апел за нешто спротивно како насока и резон,“ Се се сведува на предупреда,ставот на авторот е дефетистички и не му прилега на Рацин како симбол на возвишени вредности.Не му прилега на Рацин и во онаа светлина во која ни го дава авторот.

Рацин е симбол на нацијата.Тој е пазач на националните  традиции и нивни продолжувач.Израз на националната свест.Со оглед на поимската неопределеност,односно определеноста во најширока смисла,Рацин е  национална величина,граѓански деец,патриот,тој е од сојот на преродбениците од 19 век,продолжувач на нивното дело. Синоним на Нациумот.

Рацин не се изделува со политички,идеолошки карактеристики.За Рацин сфаќањето на целта на борбата  е наречена слобода.За  каква слобода се бореше Рацин ,какви беа неговите политички идеали?
Македонството зрее од Прличев до Рацин..,но никаде нема револуционерен настап,нема борба,востание,ја нема Комунистичката партија и нејзината  револуционарна програма,го нема Рацин во таа борба. Во беседата,Рацин е замислен како национален кумир.Програмата за која се застапува Рацин е национална идеологија.Тој ја сфаќа тешката,загрозена положба на својата земја,но не презема акција,или  неговата акција е од просветителски преродбенски карактер..Во неговиот лик отсуствува Рацин самопожртвуван борец,организатор на револуционерната борба.

Авторот ни го претставува Рацин:…поимски сложен феномен:прогонуван,осудуван,затворан,исклучуван од редовите на политичката партија на која од младини и припаѓа,бојкотиран,понижуван и омаловажуван дистанциран. Убиен и обезгробен и најодзади своевидно несогледан од најповиканите и најсилните на денот и на средината…и постојано од своите и најчесто од своите,од најсвоите,па никако да се доразбереме колку ли е тој наш и колку  ли ние сме негови.“
Зошто толку црнила во животот и во животниот пат на Рацин?Рациновиот животен пат е тежок,  живот на борба ,револуционерна јуначка борба на комунист ,раководител и организатор во редовите на Комунистичката партија,кога таа е револуционерен одред ,предводник на национално-ослободителната борба.Неговата борба се судира со страотни тешкоти;нарануван,страден,конечно убиен во натчовечката борба,како знаменосец на комунистичкиот идеал.Тој не е борец од типот на Исус,нитиборец од типот на нашите преродбеници.Рацин е трагична жртва за возвишени идеали, за доброто на својата татковина.

Токму таков Рацин е наш ,на македонскиот народ,на македонската нација, и пред се на работните луѓе,на експлоатираните и на онеправданите.Рацин не може да биде на експлоататорите,на оние кои го изневериле својот  народ,кои делуваат против интересите на македонската нација.

Авторот се претставува како национален лидер,пазач на националните вредноси,тој развива цела национална програма.По  сериозноста на предупредувањата  остава впечаток на спасител,         има улога како Прличев на времето:учител,проповедник. Повикува за враќање на  Рациновите вредности.Според неговото поимање/и толкувањето/ на Рацин,остава доим дека има истоветни сфаќања како и Рацин.

Неговите  драматични повици за спас на нацијата и препораките што ги дава, го прават национален лидер.Таков е уште со првите  настапи.Бара да се поразбистрат некои нешта.Тој е свесен,сфаќа,дека се матат некои поими.Тој ја сфаќа одбојноста кон Рацин на  државно-политичкиот врв. И толку.Не се кажува или барем да се намниса  каков е тој државно-политички врв и зошто има таков одбоен став кон Рацин.Неговиот протест го изразува со Прличевите зборови:слово горко-слово жалосно.Во тоа е неговата лепта за спас на татковината.Се самообвинува,ја сфаќа колективната вина.И толку.Свртен е повеќе кон минатото,како таму да го бара решението,а не во иднината.Се плаши да не претерал со своите зборови,и препораки,па се коригира,се повлекува.За авторот,претпоставено,целта би била враќање кон  вредностите на Рацин ,каков што тој го замислил,со достигнување на идеалот:национална свест и литературн- јазична норма.

По таков  начин Кочо Рацин од месијанска еманација на Македонија,го добил ликот на граѓански националист, поблизу до реалноста,и уште поблизу до секидневието,лик на пензионер во кафуле на лаф-муабет.

Го избегнавме нарушувањето на драматичниот тон на беседата,со изделување во посебно“сепаре“ на друштото во кое се нашол Рацин на кафе-муабет.Можел авторот да ја остави оваа епизода која нема никаков однос кон религиозно обожаваниот  Рацин, еманација на македонството.Штом е тука стогодишникот Рацин,како претпостава,ние  го замислуваме  како ги поставува овие возбудливи прашања:
Зошто го употребувате моето име во секоја пригода,кај што треба и кај што не треба?Кажете отворено,јас бев комунист- затоа антикомунисти не ме сакаат, истапуваат против мене.САКАТЕ ДА МЕ ЗАВИТКАТЕ ВО НАЦИОНАЛИСТИЧКА ОБЛАНДА,НО НЕ ПОМАГА,ПАК МЕ ПРЕПОЗНАВААТ..Зошто моето име го нема меѓу штрејкачите,на протестните митинзи?Како можам да бидам спокоен кога во оваа земја има катастрофална стапка на невработеност,каде има тешка сиромаштија,кога секој ден работниците  ја напуштаат својата груткаа зашто нема живеачка.Каде се моите другари со кои ја водев борбата ? Сте ги испратиле на Голи Оток.Да не бев еднаш погубен,можеби и јас ќе завршев на Голи Оток. Зар сте заборавиле дека јас, мојата партија, ја водевме борбата против колонијалното капиталистичко ропство  за слободата на Македонија .А вие пак сте го донесле.И што сега,пак ли да започнам од почеток?

Да не беа објавени во книгата ЈАВНОПИС, медитациите на Гане Тодоровскина на тема Рацин и Илинден ќе си останеа негови сосема лични медитации; а можеби не сосема лични,затоа што Гане Т.го повикува на припомош Коста Рацин “како советник во разјаснувањето на релациите литература и нација„.Штом медитациите имаат јавен карактер,ќе си дозволам и јас да се вмешам,заинтригиран од начелното  поставување на прашањето:..“бидејќи како поет Рацин не заусти ни зборче на национална ,тема, со исклучок на сочуваниот фрагмент од проектот за темата  “Сандански““ .Г.Т. појаснува дека во поемата  „Сандански“,  Рацин,како национална ознака го употребува зборот РОДИНА,а во  “Балада за непознатиот“,и во втората песна од циклусот “Елегии за тебе“, Рацин го употребува зборот ТАТКОВИНА.

После оваа констатација Г.Т.  медитира: со тие и такви “исклучоци“,Рацин се дистанцирал од тенденцијата за преставување како претежно социјален поет или како автор,кого врзаноста за комунистичката идеја го сместува во кругот на литературите за кои во некои средноевропски литератури се употребува терминот “безтатковинец“..

Откако ја опфаќа во сета значајност темата  литература и нација, авторот децидно  вели :  “Рацин не заусти ни зборче на национална тема.“.Констатацијата  е фрапантна,затоа што се судрува со сето она што го знаеме за Рацин како најмакедонски поет од  сите македонски поети.
Медијаторот приведува  примери,според кои  во поезијата на Рацин има исклучоци,така што не утешува дека  Рацин се дистанцира  да биде третиран како  претежно социјален поет или  ,поради врзаноста со комунистичката идјеа да биде именуван  “безтатковинец.“.Здравата логика не ја прифаќа ниту едната,ниту другата препоиставка,но јасна е искажаната сомничавост на авторот.Рацин не се подотворил кон пожеланата во тоа време доминантна тема на македонските поети,темата на родољубие..“Во медитирањето постојано е обземен од мислата дека,за разлика од другите македонски поети во това време,Рацин “не се подотворил“ кон родољубивата тема.Размислува,можееби поради цензурата и положбата  во монархијата Караѓорчевиќи,Рацин се служи со езоповштина,со алузии.

Поставката изречена во поставувањето на темата, дека “како поет  Рацин не заусти ни зборче на национална тема “ не го остава на мир медијаторот и се впушта во откривање на други причини.

Повторно се враќа на идејата како причина…но…“никне прашањето дали врз Рацин не тежи некоја поинаква идеолошка инструкција за избегнување на националната  белега,имено за доказ дека и тој,како впрочем и сите вистински комунисти е “безтатковинец““.Медијаторот ја отфрла оваа ризична  претпоставка,зашто Рацин не е опериран од родољубие.

Останува бесмислената алузија дека сите вистински комунисти се “безтатковинци“.Иако медитирањето  има елементи на конфузија, изразот :Рацин не е опериран од родољубие,“… како впочем и сите вистински комунисти“, претставува измислена,нереална конструкција.Скоро сите  “родољубиви“ поети што ги набројува медијаторот се комунисти И пак,во барањето докази за родољубието на Рацин,го спомнува неговото излегување во партизани.

Од таа еквилибристика, медијаторот се пренесува на широк план,за Партијата и нацијата,односно националната платформа како составен дел на антифашистичката борба,ги реди и другите писатели,комунисти, што се учесници во антифашистичката војна,така што и овој аргумент  оди во прилог за родољубието на Рацин.

Од непознати причини,тоа воопшто не му било потребно,Медијаторот се осмелува да го  коригира Маркса.Ако го повикал на припомош Рацин да ја објасни оваа Марксова константа-дека комунистите немаат татковина-Рацин сигурно ќе го посоветувал да не се меша таму каде што не му е местото.

Во таа претрага дали Рацин е опериран или не од родољубива тема,Медијаторот го наоѓа клучниот аргумент во Рациновата статија “Значењето на Илинден“.Рацин е Македонец и пишува на македонска тема.Како што се гледа,медијаторот е успокоен и медитацијата може да биде завршена.
Сепак едно прашање/од медитацијата/ како да лебди во воздухот-дали е завршена?

Прашањето што го поставува Г.Т. во почетокот од статијата -Рацин и Илинден- ..Рацин не изусти ни зборче на национална тема, уште во самото поставување има формалистички карактер.Рацин некако е оправдан и може да се приопшти кон другите писатели  кои во нивното поетско творештво ја изустуваат националната тема,но како тоа да сме го докажале со судни маки.И ако не беше откриена статијата  -Значението на Илинден- Рацин ќе си останеше проблематичен како национален поет родољуб,бидејќи не изустил ни зборче…..Се е врзано и се е потчинето на изустениот збор што би бил македонска ознака.Не е ли тоа чист формализам? Не е  ли македонската нација присутна/искажана,покажана,докажана/ во сето она што ја чини Рациновата поезија:и јазик,и народната традиција,и народната психологија, и минатото и сегашноста и територијата?

Иако е тоа само медитација,и за медитација,што е многу-многу е!

Запис втори за Кочо Рацин од книгата на Гане Тодоровски  ЈАВНОПИС со наслов:

Пофално слово за апсолутниот сонувач на Македонија

( Вовед во една заедничка радост)

Пофалното слово/потсетува малку на Климент Охридски/ Гане Тодоровски го држи на собир по повод-објава на избор  од Рациновото дело на бугарски јазик-Со избрани зборови авторот го истакнува овој убав настан.

„ Се случи сепак потребниот настан:за нашиот Рацин,нашата национална гордост, за првиот цут   на македонската историска пролет ќе подразбере троа нашето источно соседство а во име на едно функционално разбистрување на поимите.Делото на апсолутниот сонувач на Македонија,уверени сме,ќе и припоможе на бугарската културна јавност полесно да ја протолкува и сфати новородената Македонија како постоечки факт„.

Гане Тодоровски го објаснува  овој настан ,го истакнува неговото културно и политичко значење.Од самиот напис дознаваме дека  бугарската културна јавност не за првпат се среќава со Рацин и неговото дело.

Г.Т. е поет,мајстор на поетскиот збор;умее со поетските зборови,многу често со симболи и метафори ,да ја моделира својата мисла и во текстови  од литрературно-историско,културно-историско значење.Неговиот поетски збор е препознатлив во текстови од различен карактер.Неспорно,дека и  таму ,и секаде, си ја врши својата специфична функција..Тоа се осетливи теоретски прашања од областа на естетиката,затоа и се осетувам на несигурна почва коога се задржувам  на употребата/и значењето/ на една фраза во именуваниот текст.Имено,фразата – за нашиот Рацин,нашата национална гордост , ЗА ПРВИОТ ЦУТ НА МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИСКА ПРОЛЕТ….

Прашањето го упростувам:за која и каква историска пролет се однесува значењето на оваа фраза?

Познато е дека за многу знаменити личности од нашето историско минато  употребуваме слични метафори,секако  со цел да ги  истакнеме  како зачетоци на некои крупни настани  или зафати од нашето историско минато.Ако тие се дел од некоја  фраза,  може да остават доим дека со конкретната личност/со нив/ почнува нашата историска пролет.

Горната, употребена во текстот фраза може да сугерира (и да асоциира) разлина мисловна содржина. Со употребата на цитираната  фраза  може да се подразбере  дека Рацин е првиот  цут во нашата историска пролет со значење дека со него започнува нашата историска пролет,односно,дека порано не сме имале вистинска историја,па со Рацин како прв цут  таа започнува.

Ако и дадеме слобода на фантазијата,оваа,и слични поетизирани фрази  можат да доведат до нијаси во  сфаќањето на содржината,дури и до различна смисла.  Со употребата на конкретната фраза за Рацин,може да се подразбере дека Рацин  е предвесник на македонската историска пролет.Во таков случај ,пак, стои прашањето,а каде е нашата поранешна  историја?Дали нашите преродбенци,нашите илинденци,нашето востание , истакнатите личности на тие и други историски настани не се  весници на македонската историска пролет?

Се прашам, дали можеме нашата историска пролет да ја  симболизираме со една личност,колку и да е таа  историски значајна?Дали не е поблиску до вистината , дека повеќе знаменити личности,секој поодделно или сите заедно, што се наоѓале во првите редови на  нашето историско /народно,општествено/движење  во дадено време не ја чинат  македонската историска пролет?

Да не си ја грешам душата.Дали Кочо Рацин не може да се нарече прв цут на македонската историска пролет,во смисла на нашата ослободителна борба под водството на Комунистичката партија за ослободување од колонијалното ропство и создавање претпоставки за нашата социјалистичка пролет?

Ќе приведам уште еден абзац од текстот на Гане Т.,кој го задржа моето внимание,

“Свесен сум дека моиве зборови носат силен призвук на извесен патос од кој не умеам да се растоварам,бидејќи Рацин ми е деклариран претходник и декларирана дозволена идеологија: во годините кога му го одземаа животот се одважив да пишувам…бездруго тоа беше некоја ирационална  коинциденција.Само толку.Ова го кажувам и поради новата случајна(или: неслучајна коициденција)- во деновите кога во Софија излезе од печат Рациновата книга, се случи појавата и на мојата книга : “Непрегор„,како и стихозбирката од Михаил Ренџов. Не е ова фактографија за потценување.Ја кажувам колку да извлечам заклучок дека вон секое сомневање бугарско-македонските литературни релации се движат по нагорна линија!“.

Разбирлив е патосот на поетот Г.Т, неговото самочувство, кога  зборува за Рацин како негов  деклариран претходник.Рацин е претходник на современата македонска литература,секој од нашите писатели кои настапуваат во литературата во и после Втората светска војна можат со гордост да изјават дека како свој претходник го имаат  Рацин.Кога во литературата се има таков претходник,неговото грандиозно поетско дело е своевиден пример кој надахнува,создаден ниво кое помага да се оди посигурно напред,но и обврзува како своевиден критериум . Г.Т.  со право,  и во оваа пригода ја изразува својата почит кон Рацин,како кон свој претходник.

Друго е прашањето кој од нашите поети ,кои го имаат како свој претходник Рацин, успеале со своето литературно творештво да се сметаат  достојни следбеници на Рацин.Тоа особено се однесува на вториот дел од  декларацијата за која зборува Г.Т.  “декларирана дозволена идеологија“.
Поимот идеологија е доста широк и сложен,оттука и тешкотијата како да се сфати во конкретната  употреба.Зборот /фразата/декларирана дозволена идеологија може да се сфати  во најширока смисла: Рацин како симбол  за нашето прогресивно движење,што го опфаќа нашиот севкупен општествен,културен,литературен  живот   во периодот пред и по војната.

Фразата може да се сфати во смисла на национална идеологија,како израз на националните интереси,националните стремежи,идеолошка синтеза на нациумот.

Може да се сфати и како севкупност на  погледите и сфаќањата на Рацин  изрзени во неговите творби.

Да не се впуштаме  во елаборирањето на значењето на поимот,ќе спомнеме дека може да    биде употребена во смисла на идеологијата на Рацин како комунист.
За која определба да се изјасниме/а ги има  кој знае уште колку/,таа бара натамошно прецизирање,што  е деликатна и неблагодарна работа.Можеме да кажеме дека употребата на оваа фраза,која има свое посебно значење,бара нејзино појаснување,а за било какво прецизирање е компетентен само авторот.

Ја прелистувам книгата на Гане Тодоровски ЈАВНОПИС и по стара навика по нешто забележувам.Вниманието ми го привлече насловот СОНЦЕ СПРОТИ ОБЛАЦИТЕ,со поднаслов :Спроти стогодишнината од раѓањето на Кочо Рацин(1908-2008)

Симболичната слика  во сублимиран вид ја навестува содржината на написот.Со блескавата метафора Г.Т.го претставува Кочо Рацин…“авторот на знаменитата книга на книгите-“Бели мугри“.. “многустран карактерен актер на современата македонска историја..“Во истиот дух,со подигнат тон,Г.Т.го гради величествениот лик на Кочо Рацин.

“   Почитта кон Рацин е обврска на цела Македонија,бидејќи големи до преголеми се заслугите на Кочо Рацин за Македонија,за македонската литература,за македонската култура,нација и историја;тој е перманентен наш интелектуален и морален инспиратор,наш величествен национален мислител,ингениозен двигател и аниматор на нашиот поход кон слободата,творец и борец од највисок формат и ранг“.

Овој возвишен лик на Рацин е исчекуван и пожелуван:“Конечно,сонцето на Рацин ќе ја пробие блокадата на темните облаци,кои ни ја замрачуваат денешнината“.

Параболата е јасна:слично на архаичните митови,сонцето е спротиставено на темните сили,на темните облаци.

Каква  е содржината на “темните облаци кои ни ја замрачуваат денешницата“:

Тука се опачините на нашиот државно-општествен анархо-плурализам,ништоверци-македонофоби од отворена и прикриена профилација,кои во нашиот национален простор шумат и татнат најчесто непречено и неказнето.Тие,презирајкќи ја  животворната суштина на нациумот и ја копаат предвреме,со цинизам и одиосинкразија гробната јама на преплашената од неволи Македонија; тука е нашествието на антимакедонизмот камуфлиран во срамно историско лицемерие..

.Грда е сликата на опасноста и злокобна е претставата на силите на злото  што влеваат страв.Притоа,присутен е и синдромот на срам од себеси,на ужасното непознавање на себеси,на недоволната самопочит…сето тоа не турка кон конфузијз и и неодговорност.

Во таа и таква мрачнина,како сами посебе да се јавуваат спасоносните асоцијации на силните духови од минатото кои предупредуваат и не храбрат да не  се срамиме од себеси,да не ја загубиме самопочитта.

Низ темнина ,што притиска како смртна опасност, блесокот на сонцето , во појавата на Рацин,  ќе ги разгони темните облаци и ќе не избави од  силите на злото.

Таква е глобалната слика на Македонија и македонството во поетската имагинација на Гане Тодоровски.Перцепцијата на ликовите и посебно на  Рацин како центраен  лик  побудува на размислување за позицијата на авторот.

Општ впечаток е тешката положба  на земјата;таа е загрозена од непријатели, се наоѓа во опасност, во прашање е нејзиното опстојување.Ликот на раскажувачот предупредува на таа опасност и апелира за благовремени мерки.

Опасноста дебне од: нашиот државно-оштествен анархо-плурализам;штурото администрирање;ништоверци-македонофоби од отворена и прикриена профилација,кои во нашиов национален простор шумат и татнат најчесто непречено и неказнето….

Опасноста доаѓа и од “нашиот речиси неизлечив синдром на срам од себеси,на ужасно непознавање на себеси,на недоволната самопочит“,недоволната мобилност што не турка кон конфузија и неодговорност.Застрашувачки прозвучува програмскиот концепт на Прличев дека-ќе не има(и понатаму) ако успееме да се самопознаваме,самопочитуваме и самозаштитуваме.Во логиката на тоа свое тројство-ќе не нема….И повторно предупредување и „нешто повеќе“апел….

Предупредувањата,апелите се упатени до сета наша  официјална и неофицијална јавност за  спасоносно свртување кон Рацин…..“ преку чин на разглас на разумно македонољубие,кое му прилега на 22 век,македонољубие со белези на благородство и смиреност што ќе ја демонстрира нашата изворна и автетична евросуштина.По таков начин  ќе го реафирмираме,реактуализираме и регенерираме големото значење на Рацин..

Како  потсетување за суштината на  афирмацијата… на Рацин, сведочи следниот абзац: “Рациновата епифанија ја исправи Македонија на нозе.Во Рациновиот пророчки глас се препознаа звуците на Прличевите и  Мисирковите визии,се слушнаа заветите на богомилите и се досонија соништата на борците за социјална еднаквост.Рацин му придаде на македонството полетни звуци и интонација на преродба,па во таа историска полифонија дури и траурните акорди на неговата мистериозна смрт на Лопушник.на 13 јуни 1943 година ја стопира заканата на македонофобите да ни ги замрачат националните перспективи…“.

Таков е поетизираниот лик на Рацин,кој“преку неопходните стандардни програмски концепти ќе и ја поврати на Македонија верата во соствените сили и можности на македонството ќе му ја влее животворната сила на самопочитта,ќе ни го артикулира мигот на егзистенционалниот опстој„…..

Содржината на поетската слика на пречекот на Коста Рацин  по повод неговите јубилеи побудува на размислување и поставува повеќе прашања. За достојниот и одважен пречек  ќе треба да се реафирмира,реактуализира и регенерира  големото значење на Рацин.

Да се реафирмира значењето на Рацин претпоставува реафирмирање на идеологијата на Рацин со која е пропиено неговото севкупно дело.Рацин мислеше и делуваше врз  материјалистичките принципи создадени од класиците на марксистичката наука.

Да се реактуализира  значењето на Рацин претпоставува да се актуализираат неговите ставови  за нашето минато и нашата сегашност.Тоа значи да се реактуализира револуционерната борба под водството од комунистичката партија.

Да се регенерира големото значење на Рацин значи да го возобновиме сето она што  го сочинуваше севкупната личност на Рацин.

Како можеме да го пречекаме  Рацин со “..чин на разглас на разумно македонољубие,кое му прилега на 21 век,македонољубие со белези на благородство и смиреност…….Дали тоа му прилега на Рацин?

Дали програмскиот концепт на Прличев не го враќа Рацин назад во 19-иот век?Дали визиите на нашите преродбеници можат да се  поистоветат со тие на Рацин?

Рациновиот пречек  се соочува со  -ништоверци-македонофоби…кои во нашиотв национален простор шумат и татнат најчесто непречено и неказнето..го презират нациумот,и ја копат јамата на преплашената од неволи Македонија….

Рацин би можел да не прекори и да не потсети на зборовите на Димитрија Миладинов:-На зол трн-зла копачка-,а едновремено да ни укаже дека не помало зло претставуваат отпадниците-изроди,кои немилосрдно го ограбуваат овој народ;го лажат и го замајуваат со секакви фами за да можат  полесно  да го плачкосуваат и да ги зголемат личните богатства.

За Рацин големо зло,вистинска несреќа,би бил стравот,немањето верба во себеси, загубата на перспектива.

Достојниот пречек на  Рацин ,по повод на неговите јубилеи,би бил ако се напојуваме со силата на неговиот дух,неговата револуционерност,од неговата неизмерна љубов кон својот народ,готовноста на секаква жртва за доброто на татковината,ако неговата девиза ЌЕ ПОБЕДИМЕ стане  девиза на секој чесен Македонец,

Излегоа од печат првите примероци од Македонската енциклопедија,подготвена од редакција на МАНУ,главен редактор Д-р Блаже Ристовски. Свечено беше одбележано објавувањето на првите примероци од двотомното издание на Енциклопедијата на пригоден собир со претставување на проектот,работен десетина години  од голем број учесници,соработноци на одделните прилози.Изложувањето од  Д-р  Георги Старделов,претседател на МАНУ ,како што е објавено во медиумите,го истакнал извонредниот успех  и националното значење на овој проект на МАНУ.

Иако првите примероци на Енциклопедијата уште  не биле дистрибуирани,не биле  достапни до јавноста, се јавија критички одзиви од различни кругови,дури и од членовите на МАНУ.Најбројни беа критичките реакции од претставници на албанската  заедница во Македонија,од Косово,од Албанија.Се јавија  критички одзиви и од претставници на странските амбасади во Македонија.

Без да навлегуваме  во проблематиката ,ќе одбележиме дека  полемиките имаа  остар карактер,имаше не само опречни мислења,ами категорички барања да се повлече ов а издание на Енциклопедијата,да се смени главниот редактор  Блаже Ристовски ,и др.Критиките  без научна заснованост,се повеќе  партиски и политички обоени ,се претворија во  масовна преокупација со улични манифестации и палење на македонското знаме.Јасно беше дека  Енциклопедијата како научно дело беше потисната на заден план.На видело избија идеолошки,политички конфронтации.

Општествено-политичката ситуација во врска со Енциклопедијата на најубедлив начин ја покажа  реалната положба  во општествената и политичката реалност во  Македонија. Како и  во досегашната практика, секоја  позначајна појава во животот на земјата  се измерува со оглед на односите(политичките односи)на главните протагонисти.Како на осетлива терезија  се рефлектираат интересите на  внатрешните сили и на надворешните фактори.

Определени содржини во Енциклопедијата,што не им одговараат на интересите на македонските Албанци( на нивните претензии),независно што тие претставуваат од научна гледна точка,категорички се негираат,добиваат политичко толкување. Содржините што не одговараат на ставовите на европските моќници,предизвикаа реакции од нивните официјални претставници,  се бара нивно изменување.

Од  сипоменатите примери,што испливаа на преден план и настанатата состојба ,се гледа дека појавата  на енциклопедијата е повод што открива сериозни проблеми ,не само поврзани со МАНУ и Македонската енциклопедија,ами со функционирањето на државата,сложените општествено-политичките односи во неа.

Не е поптребна поголема политичка подготвеност за да се сфати дека  во сегашната реалност  во

Македонија не е можно независно,беспристрасно,во кокретниот случај енциклопедископедиско,толкување на поими од севкупноста на животот,особено од  историјата,општествениот и политичкиот развој,културата и др.Тоа го знаело,не можело да не го знае, највисокото политичко раководство на државата.Државата ја финансирало изработката на  Енциклопедијата.Претседателот на владата ја поздрави како висок дострел од национално значење ,така-речи ја промовира енциклопедијата.Тешко може да се поверува дека Владата,нејзиниот претседател ,не биле во тек со изработката  на  Енциклопедијата..Затоа е несфатливо зошто Владата веднаш, штом се појавија бурни реакции во врска со некои од одредниците,бргу се огради од Енциклопедијата,директно или посредно побара нејзино повлекување,подоцна, со различни идеи(барања) за   евентуална преработка..смена на редакцијата и нејзиниот главен редактор акад. Блаже Ристовски.

Неспорно е дека Владата имаше забележителен ангажман во  врска со Енциклопедијата.И сето она што следеше:партиски средби, компромиси,притисоци врз МАНУ и др. ја внесе Владата во средиштето на настаните.Една, не примарна државна задача, дело на врвната научна институција,наместо да остане во рамките на научните институции, стана прворазредна државна работа.Последиците се многустрани .

Улогата на МАНУ ,како во подготовката на Енциклопедијата така и во ситуацијата по нејзиното  промовирање/публикување/бара опстојно анализирање за да се оцени  и процесот на работата и последиците што настанаа по презентирањето во јавноста .Кратко,ќе спомемеме  неколку карактеристични моменти.

Претседателот на МАНУ,Георги Старделов,со противречни изјави,ги прифати критичките забелешки,покажа готовност да се повлече изданието на Енциклопедијата,да се промени составот на редакцијата,да си даде оставка главниот редактор Блаже  Ристовски.

Без посериозно образложување,без обид да се укаже на сложеноста на проблематиката,несфатливо брзо,МАНУ  ги призна не само посочените  „грешки“ во некои одредници,ами  како да го призна неуспехот на ова издание на Енциклопедијата.Независно од натамошното разјаснување на прашањата ,нанесен е сериозен удар на угледот и на авторитетот на МАНУ,и не само на МАНУ.

За сите, државните органи, политичките организации, сите медиуми, авторитетни личности,првостепена тема  стана Енциклопедијата,МАНУ.Секој си дозволуваше да коментира,да критикува,да оценува.Се создаде една конфузна ситуација:се расчепкаа латентни политички прашања,се предочуваа сериозни политички последици.И за таа зовриена атмосфера како да беше виновна Енциклопедијата,МАНУ.

Со својот колеблив/компромисен/став,Академијата не придонесе за разјаснување на состојбите,дозволи личности без квалификации,може да се каже секој од улица, да изнесува свое мислење за Енциклопедијат,и за се што се надоврзуваше околу неа. Академијата немаше свој изграден и решителен став.Разбирливо,Академијата не сноси одговорност за разгорените политички препукувања,не може и не е должна да одговори на секаквите неаргументирани  критики.За науката не може да се зборува преку новинарските написи и интервјуа.Она што на претставниците на МАНУ,односно, на Академијата може да им се забележи,е дека се впуштија во дијалог со опонентите,дека се обидуваа со усни искажувања и кратки реплики да дадат одговор на отворените прашања.На таков начин  не може да се разговара за содржината на Енциклопедијата.МАНУ  ја испушти од раце иницијативата,дозволи од пиедесталот на највисоката научна институција  своите проблеми да ги спушти  на сеопшто “пазарење“.

Дали не можеше да се избегне сета настаната бркотница со Енциклопедијата ако не се дозволеше дискусијата во врска со неа да се рашири во јавноста.Дали Академијата не можеше да се огради од сите произволни и неодговорни критики со достоинствен однос,да ги задржи на ниво на научна /академска/расправа.За тоа постојат соодветни институциони форми.За тоа делумно придонесоа и одделни членови на Академијата со свои неакадемски искажувања.

Ќе си дозволам да ги цитирам зборовите на Професор Владан Златановиќ( во “Утрински весник“ од 24.9.2009-  За енциклопедијата со научни факти):“Оваа енциклопедија е научен труд кој е подложен на  научна дискусија…Се друго,партиски реакции,амбасадорски реакции,политички и партиски реакции не вредат во науката ништо.“Во овие зборови е кажано многу нешто,во нив е содржано и прашањето: дали  Енциклопедијата треба да се повлече ,дали не треба да си заземе свое место во нашата литература како прв  научен труд од ваков вид?

Енциклопедијата на МАНУ претставува голем предизвик  за нашата наука,ги поставува на проверка многу од нашите сознанија и претстави .Недостатно подготвени за проекти од ваков вид недоволно ги користиме искуствата на другите земји.Дали беа неопходни такви изненадувања и емотивни реакции  кога се знае дека во науката нема апсолутна вистина,дека и научната вистина  во нејзината конкретна означеност зависи не само од нивото на науката,ами и од општествено-политичките односи во дадената средина?

Уште неколку прашања:

Дали М.Е. треба да се прогласи за неуспешна,да се повлече ,поради прогласувањето на некои определници како неточни или проблематични?

Дали не се преуранети критиките дека  голем дел од содржината на М.Е. не е на потребно научно/ стручно/ ниво?

Дали не е пребрзо донесен заклучок за смена на редакцијата и главниот редактор,кога се знае дека за проверка и оценка на научната содржината на М.Е. е потребен строг критички критеријум врз основа на научни аргументи?

Дали со решението за смена на главниот редактор,редакцијата на М.Е.,редакциите на одделите и др. не се дезавуира еден комплетен научен состав,по редовен пат избран од МАНУ како најкомпетентен научен тим за изработка на енциклопедијата?

Дали повлекувањето на М.Е. и сиот  редакторскиот состав не значи  едновремено  омаловажување /компрометирање/на стручните и научни  квалитети,без неопходна научна сатисфакција, на стотниците  соработници,професори,доктори на науките,академици,еден елитен научен потенцијал што има свое место во нашата општествена реалност?

Дали евентулните поправки/корекции/ на содржините/текстовите/ на  Енциклопедијата нема да значи нарушување на нивната верификација и целосноста на проектот според првичниот план?

Дали и со овие досегашни дејанија не ја навредивме  нашата македонска научна мисла?

Дали М.Е. не треба да си остане таква каква што е,со сите нејзини слабости,грешки и недостатоци? Нека науката и практиката/времето/судат за нејзината научна и културно-историска стојност.

Случајот Ончески

Ончески е работнок со средно образование.Уште пред Втората светска војна се приклучил кон синдикалното движење.Под влијание на Комунистичката партија ги прифатил идеите на антифашистичкото движење.Со првите подготовки за отпор на фашистичката окупација од Бугарија,Ончевски се нашол меѓу  членовите,комунисти и антифашисти,кои се определиле да излезат во партизанските единици.Со  партизанскиот  одред во Скопска Црна Гора,а потоа и во други партизански единици,Ончевски војувал се до ослободувањето на земјата и со право се сметал за првоборец во НОБ.Како еден од не така големиот број првоборци,Ончевски по војната,со организацијата на ревилуционерната власт на НРМ, добил раководно место во државниот апарат.

Ненадејно и неочекувано за него,дојде до судир  меѓу СССР и СФРЈ.Првоборец,веќе политичка личност,не можеше да биде рамнодушен кон настаните што ги потресуваа основите врз кои се градеше новиот живот.Меѓу свои,со другари,се разговараше,не можеше да не се разговара за актуелните збиднувања.Што кажал,како кажал,отпосле не можеше да се сети,а можеби нешто и да згрешил во кажувањето,Ончески се најде во логорот за комунисти  Голи Оток.

Поминаа три тешки затворенички години,само тој знаеше како поминаа.И тоа требало да се претрпи,си велеше  Ончевски.Како секогаш, се помируваше со тоа што не можело да се избегне.Физички здрав, предприемчив,енергично се зафати  да ги среди работите-треба да се живее,си повторуваше. Тоа што се најде во сосема друга животна ситуација, не го обесхрабри. На Голи Оток се изнагледа се и сешот.И откако се врати од робија,иако поранешните другари го избегнува,и  некои  познати не го поздравуваа,и  тоа што му дадоа административна работа,како што велеше, писарска работа,и многу други нешта,што не беа вообичаени и не секогаш пријатни ,со неговиот здрав селски резон ,по она што го виде  и доживеа на Голи Оток,му изгледаа разбирливи.Многу подобро и не очекуваше,само да го остават на мира,си _{ве=леше}.

Пријатно се изненади,дури се израдува,кога едно пладне некој почука на вратата и,кога отвори,се сретна лице влице,со еден од борците во бригадата,сега активист на боречката организација во реонот.Му даде членска карта од боречката организација,му кажа дека е член на Сојузот на борците од НОБ и дека треба да плаќа месечна членарина Малку збунет,му заблагодари,друго не знаеше што да каже..Му стана некако полесно на душата.Повторуваше во себеси:Ете,не ме избришале,не ме заборавиле.Му се стори дека лошото засекогаш поминал:,после лошото,доаѓа добро,така рекле старите.

Помина време,Ончевски чекореше со посигурни чекори.Беше празничен ден кога едно од комшиските деца му подаде плико со покана.Го канеа на свечен собир по повод јубилеот на АСНОМ.Му заигра срцето.Тоа не е туку-така, покана.Па и јас сум се борел за тој голем ден,тоа ми го признаваат..Му се врати самодовербата, Се чувствуваше почестен.Се облече во најубавото што го имаше.Се погледна во огледалото и за момент се замисли.Дали не е редно да го стави одликувањето,орденот за храброст.Денот е таков.Пак се премисли.Што ќе речат,како ќе го сфатат?Го зеде светливиот  украсен ордрн,го преврти во рацете,и ,пак го остави.Се премисли.Да не е рано да се  покажам со орденот.Да го оставиме тоа за другпат.

Во поканата пишуваше каде ќе се одржи прославата.Не еднаш таму престојувал,кога се одржуваа собири,избори.Се присети за многу работи.

Салата беше свечено украсена,со знамиња,портрети,меѓу кои доминираше портретот на Тито во маршалска униформа.Се  испули да види каде има слободно место.Се беше полно,зафатено.На првите редови беа негови познати другари,имаше и соборци од бригадата.Дали не го видоа,можеби не го препознаа.Никој немаше да го поздрави,да го покани да седне кај другите борци.Прославата веќе почна,се исполни химната,,почнаа свечени поздрави,реферати.Ончевски,потпрен на сидот,покрај патеката,следеше ,пренесен со мислите кога како обезбедување ,на стража,го чуваше  заседанието на АСНОМ.Се препушти,се слеа со атмосферата создадена во салата.Не му пречеше дека престоја  сето време,а можеби и задоцнил.

Од таа замреност го разбудија погледите на  познати  лица,ги препозна,но зошто толку студено го погледнаа.Веројатно сега беа на раководни функци,можеби јас требаше да им пријдам.А како да им пријдам кога ме замрзнаа со студенилото во погледите..Барем еден да ме поздравеше,да ми кимнеше со глава,а со некој од нив сме го делеле залакот,сме се варделе од куршумите.

Потурнуван од луѓето што излегуваа,се најде на улица,малку зашеметен/замајан/,нешто од вриежот наоколу,а нешто од мислите,што навираа во главата,без да може да им го фати редот.Значи,сум се излагал.Може ли да сум толку наивен за да помислам оти веќе

заборавиле,или , дека веќе не ме сметаат она што ми го втувуваа  во главата  на Голи Оток,дека сум бил предавник,непријател и што ли не друго.Може ли тие да ме сметаат како непријател,кога таков никогаш не сум бил.Добро,тоа го слушав на Голи Оток како политички затвореник.ама сега не сум таков или.не сакаше да помисли,ја враќаше мислата назад,без да може да ја врати,уште сум за нив непријате,.до кога и зошто..му се моткаа низ  главата

мисли,кога некој го дрпна за рака и му се обрати:Кај си ,бе,разбуди се…..кај си попаднал тука ?

Тоа беше Петре,аптекарот,се спријателија на Голи Ото.,Не знаеше  веднаш како да реагира.Во неговото прашање како да имаше и подсмевање.Што да му каже..каде си..таму каде и другите,многу народ се стекнал тука,таков е денот.А Петре со ѓаволеста насмевка на лицето ,чиниш очекува да му одговорам нешто Без да дочека,.ме фати подмишка,ме повлече да  одиме.Му се препуштив да ме води

-Онче,така го викаше,гледаш оти тука не ти е местото.Твоите партизани  ги нема,ова се сега други луѓе.Не не познаваат,како да не сме биле никогаш заедно-.Зборуваше и натаму,како да читаше од книга.Неговите зборови почна подобро да ги слуша,и да ги разбира.Некаде во себеси му одобруваше,но нешто го сопираше да му одговори.Така,припиен до него,го  допрати до портата на неговата куќа.На одење,му дофрли-Утре ќе прошетаме,ќе се сретнеме со луѓе што не те заборавиле.Така заврши разговорот со Петрета,во кој Петре зборуваше,а тој не проговори ни збор.Дури кога остана сам ,почна да ги повторува во себеси зборовите на Петре.,Горчливо беше сознанието дека Петре ја кажува вистината.Но тоа не му помогна многу .Останаа многу нешта што не ги сфаќаше,или, се опираше докрај да ги сфати.Полека му стануваше се појасно,она со поканата е едно,а ова,со луѓето,со борците,е друго.

Другиот ден,квечерината,излегоа со Петрета на прошетка.Зборуваа за секојдневни нешта,без да ја спомнат вчерашната средба.Поминаа во разговор неколку улици,го поминаа и мостот на Вардар.Кога наближаа до едно ниско,приземно куќаре,Петре му рече:-Овде е адвокатската канцеларија на Стојан,го знаеш,и тој беше со нас.Влегоја во една поширока просторија,што малку личеше на канцеларија.Не му се здаде убаво да се испули,кога неколкуте луѓе,наседнати на столици во еден ред,како муштерии на адвокатот, почнаа да потфрлаат прашања:

-Каде си бре Онче,те нема,како в земи да пропадна…Или не сакаш да дружиш со нас,голооточани..Да бе,ние сме пониска класа..-.И прашањата и тонот со кој беа кажани ,му прозвучија како шега,добронамерна шега.А и луѓето беа некако насмеани.Му беа познати.Мислите му се пренесоа на Голи Оток,се обидуваше да се сети каде и како се нашле заедно во логорот.Не можеше да одговори наеднаш на толку прашања,.а и прашањата беа такви, што подразбираа и одговор.Сосила се насмеа,и како да се размисли малку,се поздрави со секого.Стискањето на рацете зборуваше повеќе од секаков одговор.Не требаше многу да се ослободи,полека се вклучи во разговорот.А се зборуваше за се и сешто,без некој ред.Луѓето беа желни за разговор,за што и да се зборуваше.Најмалку се зборуваше за Голи Оток.Со години беа таму.Дали затоа што им беше се познато,го избегнуваа разговорот за логорот.Еден од нив раскажа епизода со киблата.Така помина,без да прифатат,без да реагираат.Повеќе се раздвижијиа кога се кажа еден виц.Таа смеа го исполнуваше со задоволство,иако не го разбра убаво вицот.

Така поминаа неколку часа,без многу содржајни разговори.Сепак им беше пријатно.Затоа и друг пат доаѓаа во адвокатската канцеларија.Ете така, колку да се видат и да се слушнат.

Многу нешта го изненадија  Ончески,во новиот живот,како што велеше по враќањето од Голи Оток.Тоа што тој ден му се случи нема да го заборави додека е жив.Лично,претседателот на месната организација на борците од НОБ,го покани на состанок.Неговите зборови-ти си бил борец,тоа не се заборава,за прв пат ги слушна по топлку време.Дали да поверува дека се ќе биде како порано.Така му зборуваше и татко му,со задолжителната додавка-времето се лекува.Зборовите на претседателот на боречката организација не му излегуваа од главата.Ги повторуваше повеќе пати.

Состанакот беше закажан вечерта подоцна, во една училница од основното училиште.Штом зачекори во училницата,одеднаш застана,како нозете да му откажаа.Погледот го задржа на  еден од присутните,го препозна иследникот од УДБА,додека беше во истражниот затвор,Нешто го штрекна.. го мачеше мислата,што бара тој тука, данеби повторно го испрашуваат.Го поврати обрнувањето на претседателот:Седни Ончевски,кај сакаш.- Имаше повеќе празни столици.Седна некаде при крајот,понастрана.Почна состанакот,се изнесуваа задачи …во врска со претстојните избори.Малку разбра,не му беше тука умот.Кога се осмели да фрли поглед на луѓето  присутни на состанакот,здогледа уште неколку познати личностиДвајца препозна од Внатрешни работи.Едниот беше негов соученик од гимназиските години.Пак му се врати мислата,зошто се тие тука.Немаше некои повисоки раководители,за да се вардат.Состанакот заврши;во муабети,се растураа полека.Кога наближа до вратата ,некој го потчукна и му се обрати:Ончески,ќе одиме заедно?Каде заедно со него, си помисли.Тоа беше соученикот,кој подоцна стана  УДБ=овец.Не можеше да се откине од мислата дека   тој и другите удбовци убаво го знаат од затворот,дека не можат да бидат со него пријатели.Затоа и се почуди кога  тој,неговиот  соученик,УДБ-о вец,  почна   да му зборува со дружељубен тон.Му раскажуваше дека и тој и другите што беа на состанакот не се повеќе во служба во Внатрешн работи.Дошла наредба, одозгора па надолу да се отпуштат поголемиот број од старите  вработени.Мнгу се пензионирани и се без работа.Слушаше Ончески,сега се беше претворил во уво,секој збор го мереше. Да верува или да не верува на тоа што го слушна.Како да не верува,па затоа тие беа тука,а не ,како обично, во своите работни организации. Посебен впечаток му оставија зборовите на неговиот придружник со кои покажа извесно незадоволство,оти му определиле мала пензија,помала од таа на другите со кои работел на иста работа.Не му беше лесно  на  Ончески сето тоа да го поврзи,Му се мешаа мислите. Ете сега и тие се истерани,но,сфати оти му забега мислата,па се поправи-друго се тие,друго сум јас.Така стасаа до куќата на Ончески.Разделбата беше некако сматна.-Ќе се видиме  Онче,му дофрли,без да се ракуваат.

Долго Ончевски не можеше  да заспие,сон не го фаќаше.Какви ли не мисли му се моткаа низ главата.Час ќе му се мернеа удбовците со озверени лица,час ќе го пренесеа на Голи Оток…Колку и да беше режимот пеколен,со затворениците се сеќаваше посигурно ,меѓу страдалниците,па тие беа исти како него,.Утрината мајка му му кажа дека во сонот  зборувал ,немирно спиел.Не можеше Ончевски да ги смири  силните  преживувања.Правеше напори да сфати дека лошото поминало,но нешто го оттргнуваше од таа помисла….Не се  заборава тоа,вријаше во него нешто нфескротливо…таа омраза не миоже да се скрие,го печеше до болка,напати  се тресеше и му додѓаше да рика,да се ослободи од напнатоста.

По некој ден соученикот,поранешниот УДБ-овец,го покани на предизборен митинг.Ќе имало голем собир на плоштадот.Не можеше да му одрече.На плоштадот вриеше од луѓе.На трибината се редеа раководителите од градот,имаше и гости.Борче,така се викаше соученикот,го зеде подмишка и го повлече кон трибината.Не сфати како се качија по дрвените скали.Се најдоа  меу видни личности  од градот и од околијата.Борче тргна да најде место за седење.Се почуствува осамен  .Никој не обрнуваше внимание на него.Секој  скаше да се доближи до предниот дел на трибината.Полека го потурнуваа,го истиснаа, се најде  најодзади.Тоа му стана разбирливо,тој не сакаше да се турка напред. Митингот заврши по долгите говори и бурните аплаузи.Сега луѓето се туркаа кој побргу ќе излезе од мешаницата.Во таа врволица се најде очи вочи со  мајорот на УДБА,оној што го испрати на Голи Оток.Така му се испули,просто го стрелаше со очите.Тој поглед многу кажуваше.-Што бараш ти тука?Зар не знаеш кај ти е местото-процеди низ забите?.И толку,а тие неколку секунди му се сторија на Онче вечност.Не знаеше каде да погледне;се препушти на турканицата да го влече кон излезот.Кога се најде на земја,почна да се турка,побргу да го снема…

Беше неделно претпладне.Ончески  излезе да се прошета на кејот покрај Вардар,да му се проветри главата,си велеше.Вардар тивко се влечеше.Рано беше,луѓе уште немаше.Тук таму по некој ќе поминеше ;мирната панорама  делуваше успокојувачки.Еден човек помина покрај него.Му се стори оти го познава,сигурно се препознав.По некое време поминуваа покрај него уште двајца.Едниот му се обрна-Ајде Онче побрзај,ќе задоцниме.Мене не ми се брза,му одговори.Тогаш го препозна едениот  од присутните во адвокатската канцеларија.Подзастанаа.Ти си тргнал на собрание,или не?= Гпотпраша истиот.Од разговорот разбра дека тие тргнале на Годишното собрание  на Здружението Голи Оток.Му кажаа уште нешто и го  повикаа да им се придружи.Отпрво како да се помисли,но, другарскиот однос на двајцата голооточани,и тоа што му кажаа за собранието,го повлече.Праша   каде ќе биде собранието,и,откако разбра дека ќе биде тука близу,во хотелот,тргна со нив.Уште  со влегувањето ,ги пречека џагор на повеќе луѓе,кои меѓусебе доста гласно зборуваа.Тоа беше достатно да го ослободи,а уште повеќе кога  му придоа неколку познати  од логорот луѓе.Не се сеќаваше за името на секого,потпрашуваше,а и него го затрупаа со прашања: каде живее,што работи,се ожени ли…не беа сите од градот,дотогаш не се биле сретнале,така што сакаа да знаат за него повеќе.Собранието почна со работа.Од воведното изложување,од дневниот ред,избор на ново раководство…….. сето тоа беше непознато за Ончевски.Внимателно следешњ,сакаше се да разбере.Во паузата му дадоа еден прашалник да го пополни со лични и други податоци,најмногу за  ГОли Оток.Сето то на Онче му се стори како да се врати назаг,во голооточкото време…но луѓето,најмногу го интересираа луѓето.Не беа тоа оние испиени лица,исушени во снагата,парталави…тоа беа други луѓе.И колку и да беше присутна проблематиката за Голи Оток и нивната судбина…не се осетуваше онаа мрачна,морничава атмосфера од Голи Оток.. Колку многу тоа за него значеше.Тука се зборуваше за некакви закони,за рехабилитација…А бре Онче,кај спиеш,луѓето овде работеле.

Повод: Статијата во Утрински Весник(30 јануари 2010) од Трајко Стаматовски,со наслов: Предводник на македонската ренесанса.

Опортуно би било во еден ваков напис да се полемизира со авторот на статијата за изнесените согледувања за делото и за личноста на Блаже Конески.Без намера да опонирам  на ставовите  на Стаматовски,ќе си дозволам да изнесам еден впечаток,што ми го остави неговата статија. Во внимателното,иако општо ,прикажување на  дејноиста на Блаже Конески,во умешното портретирање на неговата личност,како да недостастасува општествената,посебно политичката дејност на Блаже Конески.

Скоро сета многустрана и плодна  творечка дејност на Блаже Конески се одвиваше во времето на СФРЈ и СРМ односно, во еднопартискиот систем под раководството на КПЈ,КПМ,(СКЈ,СКМ).Блаже Конески стана претседател на МАНУ.Таа позиција претпоставуваше  не само членство во КПЈ(КПМ),ами,соодветна позиција и во самата партија.Го поздрави Првиот конгрес на КПМ,го гледавме на партиските конгреси и конференции;поднесе реферат на основачкото собрание на писателите на Македонија и ги определи неговите задачи.Стана претседател на ДПМ…Не треба многу политичка информираност за да се сфати неговата улога во насочување на дејноста на  МАНУ, и посебно,неговото влијание во кадровското изградување и движење на научниот кадар.Не се тоа функции што произлегуваат  само  од неговта научна  и уметничка дејност.Близу до умот е  дека Блаже Конески имаше одговорно место во општествениот и политичкиот живот.Неговиот збор имаше  тежина во  доменот на општествено-политичкото и културно поле во еден продолжителен период.Тоа беше периодот од создавањето на НРМ,непосредно по Втората светска војна,времето на изградување на НРМ како федерална единица во СФРЈ,развојот на социајализмот,и како самоуправен социјализам,се до неговиот залез.. Се знае какви значајни промени  стануваа во општествено-политичкиот живот,низ какви се премрежина помина овој народ,какви  ли не превирања доживуваше.Во многу нешта ова време беше судбоносно за животот на  земјата и за нејзините жители.

Го нема тоа време и личноста на Блаже Конески во тоа време во приказот на Стаматовски.Затоа и остава впечаток дека нешто недостасува во него.Малку е ако се каже дека ваков каков што е написот на Стаматовски, не е “потполн“.Можеби подобар би бил терминот дека е едностранен.Според тоа,не може да се сфати личноста и делото на Блаже Конески ако не се даде одговор на погоре нафрлените прашања:Кој бил и каков бил Блаже Конески во времето во кое живеел и работел?

Тоа донекаде е и разбирливо.Во една статија од ваков вид не можат да се допрат,дури и да се спомнат, многуте разновидни дејности на Блаже Конески.Нешто друго не е толку разбирливо-Зошто толку суперлативи во една статија за БЛ.К. Глорификацијата на една личност се испречува во создавањето свој однос кон неа.Во статијата  на Ст. ,најблаго речено, има неодмерено величање на Бл.К.

Епитетите не се секогаш толку неопходни.А нив,епитетите,во текстот од Стаматовски  ги има од секаков вид,најчесто со метафоричко значење.Текстот изобилува и со други литературни фигури, што  личноста  на Конески  ја  претставуваат  како уметнички лик,без малку,со светечки ореол.Човек се праша,дали личноста на Блаже Конески во статијата на Стаматовски да ја сфати како егзалтиран изблив  на авторот восхитен од  Блаже Конески,дали авторот имал намера да го поетизира ликот на Бл.Конески,или,на ваков начин да го определи значењето и местото на  Конески во нашата културна историја.А во статијата има елементи и на едното и на другото.

Уште во почетокот на статијата Стаматовски приведува неколку “ласкави оцени“ за личноста на Бл.К.,искажани од “компетентни проучувачи: “македонски Вук Караџич“, “прв човек на македонската ренесанса“,“споменик што оди по улица“…Иако некоректно спрема авторите,спомнати само номинално,без контекстот на нивното искажувањ е, ги приведовме овие цитати,зашто тие го определелуваат тонот на статијата.

Мојата  намера е да обрнам внимание како не траба да се искажува за личноста и за делото на Бл. Конески,и не само за него.За Блаже Конески се имаат искажано многу личности.Но,во конкретниот пример се има во вид статија од Трајко Стаматовски,  доктор на  филолошки науки,долгогодишен директор на   Институтот за македонскиот јазик,автор на научни трудови.Неговиот приказ  за Бл.К. има посебно значење.Посебно значење има  за читателите кои не се опстојно запознаени со личноста и делото на Бл.К.Ќе има свое влијание и кај младата популација ,која живее во подруго време од тоа на Бл.К.

Разгледуваната статија наведува на помисла дека таа не е осамен пример на неодмерено квалификување и класифицирање на линости од нашата културна историја /во широка смисла на зборот/ ,при што   личноста се разгледува вон временските ,односно,конкретните услови на нивното делување.Таквите/споредби,оцени/рангирања можат да доведат до погрешни сфаќања и не и користат на науката.